ته بساط          

...  با کمال ادب و تواضع به محضر اين استاد بزرگوار بلژيکی که به هر حال علاقه ای به فرهنگ ما دارند و عمری صرف شناخت حافظ کرده اند عرض کنم که سعادت قبول اسلام از آن رو نصيب ايرانيان شد که موبدان دنياپرست اواخر عهد ساسانی به نام ديانت زردشتی زندگی را بر مردم تنگ و تلخ کرده بودند و در تجويز "زيان کسان از پی سود خويش" مرتکب فجايع وقاحت آلودی می شدند که منحصر به دين فروشان دنيا پرست قدرت طلب است. در جامعه ای که مشتی رياکار شياد به نام موبد بر جان و مال مردم مسلط شوند و خود را نماينده برگزيده و انحصاری اهورامزدا معرفی کنند و مقاصد شوم و سليقه منحوس خودشان را به نام احکام شريعت بر خلايق تحميل نمايند، مردم چاره ای ندارند جز جستجوی راه رهايی، و اگر روزنه های اميد و نجاتی از قيبل مانی و مزدک با سرکوبی بيدادگرانه طبقه حاکم مسدود شد، نتيجه منطقی و معقولش محکوميت کل اساس است و به استقبال عقايد مخالف رفتن، وگرچه به سقوط کشور انجامد که، يا علی غرقش کن منهم روش.
ايرانی اگر نفرتی از گذشته های قبل از اسلامش داشته باشد يکسره متوجه موبدان، و به تعبير متداول روزگار ما: موبدنمايان، اواخر عهد ساسانی است، ورنه، در چشم ايرانی اصيل کورش و رستم و کيخسرو و سياوش هميشه محترم بوده اند و هستند و خواهند بود.... علاقه ايرانی واقعی به معارف مليش، چه پيش از اسلام وچه بعد از آن، عشق با شير اندرون شده ای است که با جان هم بدر نخواهد شد

         آشوب يادها    

ای مرغ سحر چو اين شب تار
بگذاشت ز سر سياهکاری...
استاد اجل حبيب يغمايی!
" نوشتن" هميشه کار ظريف و دشواری بوده است و در زمان ما ظريف تر و دشوارتر شده است بخصوص اگر نويسنده ای بخواهد از مرزهای اخلاقی خود تجاوز نکند و در کار نويسندگی دست کم با " خويشتن خويش" صادق و صميمی باشد.
قلم زنان روزگار از دو مقوله خارج نيستند. گروه کثيری قلم را وسيله معاش خويشتن کرده اند. به همان شيوه آرام و معتدل و البته يکنواختی که فلان ثبات و بايگان سالخورده و تجربت اندوخته اداره ثبت احوال مثلا ابرقو قلم می زند و شناسنامه صادر يا باطل می کند و برايش صاحب شناسنامه و کيفيت ولادت و مرگش مطرح نيست، هدفش انجام وظيفه است و دريافت مقرری، همين و بس؛ به همان سياقی که فلان رقاصه حرفه ای در هر حال و هوايی و هر مجلس و محفلی با هر ساز و نوايی هنرنمايی می کند. فارغ از زمينه انفعالی خويش و هوای دل خود؛ به همان شيوه ای که " نوحه گران" حرفه ای روزگاران گذشته در هر مجلس عزائی حاضر می شدند و با نوحه سرائی پر خروش اما از دل برنخاسته خويش مجلس آرائی می کردند و " صاحب دردان" را از رعايت تشريفات ظاهری معاف می ساختند.
صاحب قلمانی ازين دسته طعم و مزه " بادمجان" را با ذائقه خويش احساس نمی کنند، غلام ذائقه روزگارند. راحت و بی پروا به شيوه البته مرضيه و ثمربخش " حافظم در مجلسی، دردی کشم در محفلی" وفادار مانده اند و شوخ چشمانه با خلق خدا به قول حافظ " صنعت " می کنند.
برای اين گروه، به برکت ذوق نرم و انعطاف پذيرشان، در پشت ميز فلان وزارت مخالفان دولت را به باد انتقاد گرفتن و لحظه ای بعد در سر مقاله روزنامه حزب مخالف بر دولتيان تاختن آوردن، امکان پذير و آسان است.
اکثريت هميشه با اين دسته بوده است و موفقيت نيز هم، که " يدالله مع الجماعه".
در مقابل اين جماعت انبوه قلم به دستان، معدودی نيز هميشه بوده اند و هستند که تا ضرورتی اقتضا نکند و فضای سينه و تنگنای حوصله از تاثرات و تالمات لبريز نشود، لب از هم نمی گشايند و دست به قلم نمی برند. و اگر بردند و علاقه و قدرتی برای " فهم سخن" در مستمع نديدند، قلم می شکنند و در آغوش امن خاموشی پناه می جويند که قصدشان سرگرمی خلق و کسب معاش نيست.
اينان به حکم بی نيازی و بی غرضی مردمی " رموک" و زود رنجند، بخصوص اگر مخاطب خود را مشتاق شنيدن نبينند.
مخلص شما که دلش می خواهد در شمار اين گروه معدود باشد، و هنگام نوشتن جز ندای واقعی و بی غرضانه دل خود را بر صفحه کاغذ نريزد، وقتی که می شنود " سردبيران" يغما نازکی طبع لطيفشان به حدی رسيده است که تحمل دعای آهسته ای هم ندارند، چاره اش جز خاموشی چيست؟

چند مقاله ای که زير عنوان " يک نيستان ناله" منتشر شد و مقالاتی که پيش از آن با نام " آشوب يادها" عرضه گشت، و ابتر ماند؛ چنانکه می دانيد، نه سفرنامه بود و نه گزارشی اداری و نه نوشته ای تبليغاتی. دليلش هم آشکار است که بنده نه بر اساس ضوابط معمول زمان يک " توريست" بوده ام و نه مامور دستگاهی و نه مهمان دولتی. در سفرهای هند و اروپا آنچه برايم مهم بوده است برخورد با آدميزادگان است و سياحتی در انفس و بالاتر از همه و به حکم تداعی معانی يادی از حال و هوای ديار خويش و در نتيجه سنجشی و مقايسه ای، که " به کعبه رفتم وز آنجا هوای کوی تو کردم" و " غريب را دل آواره در وطن باشد".
برای من ساعتی در حاشيه " چندنی چوک" دهلی پرسه زدن و در حال و کار مردم تامل کردن به مراتب نشاه خيزتر از تماشای عمارت زيبا و ديدنی " تاج محل" بوده است و هست. ساعتی در کلاس درس فارسی دانشگاه دهلی نشستن و با مسائل و مشکلات کار جوانان ايران دوست هند آشنا شدن به مراتب دلنشين تر از شرکت در ضيافت رسمی سفارت بوده است و هست. چه می توان کرد" هر کس به قدر همت خود لانه ساخته".........
..... اين سليقه من است، در حالی که " سردبيران" شما جز اين می خواهند. و بر شما می آشوبند که " اين سفرنامه نيست، دخالت در معقولات است!" و شما را متحمل زحمت و خسارت می کنند. و کار به " ناقص" شدن مجله می کشد.

شايد هم حق با آنان باشد، به حکم لطيفه الحق لمن غلب...

من معتقدم که اين ساليان حساس دهه ششم قرن چهاردهم، با توجه به تحولات بی سابقه جهانی و شرايط خاص و غير منتظری که برای ممالکی از قبيل ما فراهم آمده است، سالهای سرنوشت است، به سرپيچ و بزنگاه تاريخ رسيده ايم. و دريغ بسيار است که اين لحظات حساس را به تغافل و تظاهر بگذرانيم... بگذرم...
تهران ۲۰ مهر ۵۴

طبقه مفقوده

سرمايه داران هندی ظاهرا مردم باهوشی هستند. نبض اجتماع را در دست دارند و مصداق بارز واحد کالف نه، که واحد من الف الف هستند، زيرا در مقابل هر سرمايه دار قوی حال هندی دست کم يک ميليون فقير تهيدست محتاج نان شب صف کشيده اند. چيزی که در هند به چشم من نيامد طبقه متوسط بود، و البته اين گناه ديده بی بصيرت من می تواند باشد، ورنه معقول نيست که يک طبقه اجتماعی بکلی مفقود شده باشد.
در فرودگاه جيپور لحظات انتظار را با مهندسی هندی به درد دل نشستيم. از تفاوت فاحش دو طبقه فقير و غنی هندی حکايت ها داشت. ظاهرا دموکراسی دلش را زده بود و مرتب از مائو ياد می کرد، و می غريد که چين از حيث منابع طبيعی غنی تر از هندوستان نيست، جمعيتش هم از هند بيشتر است؛ و به دنبال آن مقداری چون و چرا که نه با طبع گريزان از چون و چرای بنده موافق بوئ و نه با برنامه گوشه گيری و سلامت طلبی سازگار.
تا آنچا که من ديدم و شنيدم طبقه متفکر و درس خوانده هندی با نوعی دلبستگی نگران تحولات اجتماعی همسايه قدرتمندشان، چين، هستند. به رهبر نافذ کلام و صاحب قدرت چين با نوعی اعجاب و تحسين می نگرند؛ و اين دلبستگی ربطی به مسلک های حزبی ندارد. ظاهرا قدرت کوبنده و سازنده مائو توجهشان را به خود معطوف داشته است نه کمونيسم چينی. خدا کند دموکراسی از مهمترين و خطرناکترين عرصات آزمايش خود، يعنی شبه قاره ششصد ميليونی هند، سربلند و بی گزند بيرون آيد. بايد به انتظار آينده نشست اگر چه به آينده اميدی نيست.

وسايل سازنده افکار عمومی در هندوستان از دو نوع است، يکی جرايد است و ديگری معابد. که اتفاقا درين هر دو مهاراجه های صنعتگر شده هندوستان به قصد خيرات و مبرات سرمايه گذاری هنگفتی کرده اند که البته اگر ثواب اخروی نداشته باشد اجر دنيوی خواهد داشت.

ضحاک ماردوش

تازی ماردوش به دعوت مردم يا سرکردگان ملک؛ فرقی نمی کند، آمده و بر تخت امپراطوری ايران تکيه زده است، بی هيچ جنگ و لشکرکشی و جان به خطر افکندنی. سپس به جان مردم افتاده است، همان مردم ساده لوح از چاله به چاه افتاده ای که از غرور جمشيدی بدو پناه آورده اند. هر صبحگاه دژخيمان گوش به فرمانش جوانان معصوم را از آغوش خانواده بيرون می کشند و در برابر چشمان حيرت زده پدران و مادران سر می برند تا مغزشان را خوراک ماران ملوکانه کنند. علاوه بر اين، بدترين اراذل را بر جان و مال خلايق مسلط کرده است و با پراکندن کام ديوانگان و درهم کوفتن روح صراحت و شجاعت و درستی، ملتی را در لجنزار دروغ و فريب و فساد فرو برده و هر جا نشانی از آزادگی و مناعت احساس کرده، ديوزادگان تبه کارش را به سرکوبی و کشتار فرستاده است؛ و مردم در مقابل اينهمه بيداد جنون آميز نه فرياد اعتراض که ناله شکايتی برنداشته اند، و به روايت فرانک همه لشکريانی که از همين آب و خاکند و از همين مردم ستم رسيده، هنوز کمر بسته فرمان اويند با يک اشارتش از هر گوشه مملکت هزاران فدايی جانباز به حمايتش برمی خيزند...

ذخيره خوارزمشاهی  

سيمای دو زن

        افسانه ها  

          زير خاکستر

شیخ صنعان

        سوز و ساز  

       شيرين سخنان گمنام 

  بدايع الوقايع

      دو مجلد حرف م لغتنامه دهخدا  

                  حرف ن لغتنامه دهخدا، مجموعه کامل   

مقالات  ايرانيکا

بهارستان    مهد بامداد      بمپور       بنگ     باشگاه ارامنه     برازجان      گدايی      باغ شاه
باغ فين       تاريخ لباس، دوره پهلوی و دوره های پس از آن        مطبوعات انقلاب مشروطه
دباغی      چهارشنبه سوری       ذخيره خوارزمشاهی        رضا خان ارفع      

خسرو و شيرين نظامی